26 mei – Identiteit

Wat zijn al die katholieken, die op zoek zijn naar hun identiteit, toch aan het zoeken? Nu lees ik in een artikel op Kerknet (Studenten leren interlevensbeschouwelijk dialogeren) dat we de katholieke identiteit via de dialoog met anderen kunnen leren kennen. Maar wat moeten we nog leren kennen na wat al tweeduizend jaar duidelijk is? De katholieke identiteit is die van het christendom, dus van de leer van Christus, zoals te lezen in de evangeliën. Dat is het enige en meer hoeft het niet te zijn. Eenvoudig in zijn duidelijkheid, maar erg moeilijk in de praktijk te brengen. Waarom moeten katholieken nu van anderen leren wat ze aan de anderen zouden moeten vertellen? De vraag die gesteld moet worden is niet wat de katholieke identiteit is, maar hoe die gerealiseerd moet worden.

17 mei – Iedereen gelijk

Het volgende is niet noodzakelijk een voorspelling, maar ook geen ondenkbaar scenario. Morgen begeef ik mij naar het kantoor van een bedrijf in Brussel. Daar neem ik een computer en gooi die door het raam. Dan neem ik iemands telefoon af en kieper die ook door het raam. Wat meubilair belandt ook op de straatstenen. Vervolgens stamp ik nog een paar deuren in, sla enkele ruiten kapot, en ga dan naar huis. De politie kan mij niets doen want iedereen is gelijk voor de wet. Wat boze cipiers mogen, mag ik ook want ik ben ook kwaad.

11 april – Nieuwkomersverklaring

Vluchtelingen die in dit land aankomen en hier willen verblijven moeten een ‘nieuwkomersverklaring’ ondertekenen. Men kan dit moeilijk anders dan morele chantage noemen. Voor deze mensen staat alles op het spel, zij hebben geen keuze, zij kunnen niet anders dan tekenen. Ongetwijfeld zijn sommige westerse ‘waarden’, die de Belgische overheid hen verplicht te aanvaarden, in strijd met alles wat ze geloven en begrijpen en koesteren vanuit hun eigen cultuur. Maar zij zullen tekenen, want ze kunnen niet anders. Ik zou in hun geval hetzelfde doen. Wat is dan de betekenis van een dergelijk document?

En waarom wordt aan mensen die hier binnenkomen gevraagd wat aan de eigen inwoners niet gevraagd wordt? Zelf ben ik het met enkele bepalingen uit het document beslist niet eens. Kan ik dan ook het land worden uitgezet? Het document staat bovendien bol van tegenstrijdigheden. Met nadruk wordt gewezen op de vrijheid van meningsuiting die wij in dit land zouden genieten, maar van de nieuwkomers wordt geëist dat zij onze manier van denken aannemen. Hen wordt gevraagd respect te hebben voor onze normen en waarden, maar zelf komen we op straat, al dan niet achter een bordje ‘je suis Charlie’, om het recht te verdedigen iedereen respectloos te beledigen.

Zou het niet gewoon volstaan dat wij alle nieuwkomers gewoon vragen af te zien van elke vorm van geweld en criminaliteit, en hen verder vrij laten in hun doen en denken?

30 maart – Herfst

Wie goed oplet, merkt dat de herfst op komst is. Het is waar, de dagen lengen en dat blijft zo nog even duren tot 21 juni. Dan is het zomer en beginnen de dagen te korten. Nu is het nog lente en lengen de dagen. Maar het lengen zelf verlengt niet meer. Sinds het begin van de winter lengen de dagen en dat gebeurde met steeds grotere sprongen. In januari kwamen er elke dag niet meer dan enkele seconden bij. Geleidelijk groeide de dagelijkse toename van de daglengte tot enkele minuten. Op dit ogenblik duurt elke dag 4 minuten langer dan de voorgaande, maar de groei begint te verminderen. Nog slechts met enkele seconden neemt de verlenging af, maar het feit dat de verlenging zelf niet meer verlengt maar vermindert, kondigt het onherroepelijke verdere verloop aan. Binnen twee maanden, als de zomer begonnen zal zijn, neemt de daglengte niet verder toe en begint de diepe duik in de herfst op weg naar de winter. Wie alleen maar let op het lengen van de dagen, weet dat het weldra zomer wordt. Wie nauwkeuriger oplet, merkt ook de verandering van de verandering van de lengte van de dag, en voelt dat ook de herfst zich al aankondigt.

19 maart – Lente

Morgen in de vroege ochtend, om precies te zijn om 5.30 uur, kruist de zon de evenaar. De volgende zes maanden staat zij ten noorden van de evenaar en dat brengt voor ons, bewoners van het noordelijk halfrond, het genot van lente en zomer. Het tijdstip waarop de zon de evenaar passeert en de lente begint, varieert van jaar tot jaar en valt in 2016 ongewoon vroeg. Het is honderdtwintig jaar geleden dat de lente nog zo vroeg begon. Op onze buurplaneet Mars is het op dit ogenblik al zomer op het noordelijk halfrond. De herfst begint daar op  4 juli. De gegevens staan vast en zijn bekend, maar de beleving ervan blijft voorlopig nog op afstand.

14 januari – Welk respect?

De overheid verzekert ons dat alle vluchtelingen en migranten die hier opgevangen worden, respect moeten opbrengen voor de waarden en de cultuur van ons land. Maar in dit land ligt in alle kiosken en supermarkten een ‘Charlie hebdo’ uitgestald, een blad dat voor niets of niemand respect opbrengt. Het blad is racistisch, xenofoob, obsceen en principieel respectloos. Het tergt mensen door hen met sadistisch plezier te kwetsen waar dit het meest pijn doet. Als dit hatelijke krantje mag bestaan op basis van het recht op respectloosheid, hebben we geen enkele grond om van wie dan ook respect te vragen voor wat dan ook.

Van de binnenstromende vluchtelingen en migranten vragen we ook dat ze tolerant zijn. Ze moeten verdragen dat wij andere gewoontes en tradities hebben dan de hunne. Maar hier eisen politici uit liberale en socialistische hoek dat alle religieuze symbolen uit de openbare ruimte verwijderd worden. Religie wordt door deze predikers van de verdraagzaamheid nog alleen verdragen wanneer zij niet zichtbaar is. Waarom moeten migranten tolerant zijn wanneer onze eigen beleidsmakers de eigen tradities niet eens tolereren?

5 januari 2016 – Europa

De Nederlandse auteur Rob Riemen heeft gelijk wanneer hij erop wijst (in een interview gepubliceerd door Knack) dat de Europese cultuur ontstaan is uit kloosters en universiteiten. Maar, zo merkt Riemen ook op, de kloosters staan leeg en de universiteiten hebben het ideaal van de ‘universitas’ losgelaten. Europa kwijnt weg in een grote geestelijke leegte.

Met deze analyse ben ik het eens. Riemen wil Europa doen herleven. Europa is een geestesgesteldheid, een beschavingsideaal dat niet tot politiek of economie te herleiden is, benadrukt hij ook zeer terecht.

Maar dan stelt Riemen dat voor de Europeaan vrijheid de hoogste waarde is. Hier wil ik van mening verschillen. Vrijheid is een groot goed, maar kan niet het hoogste goed zijn. Dat blijkt alleen al uit het feit dat het nodig is de vrijheid grenzen op te leggen om andere waarden, zoals het menselijke leven of de waardigheid van het leven, te beschermen. De unieke positie die de mens op aarde inneemt bestaat erin dat hij met zijn morele bekommernissen en praktische competenties verantwoordelijkheid draagt voor zijn daden. Het individu dat deze verantwoordelijkheid opneemt en ernaar handelt, verliest een deel van zijn vrijheid, maar wint aan menselijkheid. Dat besef is in het verleden binnen de Europese cultuur opgekomen, en moet de toekomst ervan verder bepalen.

10 december – Kerstmis, vrede op aarde

De discussie woedt weer volop in Frankrijk, zoals twee jaar geleden hier in Brussel, toen daar besloten werd geen traditionele kerstboom meer op de Grote Markt te plaatsen, omdat die te veel aan de christelijke religie herinnert. Nu zijn het vooral Franse gemeenten en hier en daar ook weer een bij ons, die de kerstboom en vooral de kerststal uit de openbare ruimte willen bannen. Het argument is dat deze kerstattributen moslims kunnen storen.

Ik sprak onlangs een moslim en die voelde zich beledigd door het feit dat bij sommigen de gedachte zelfs maar opkomt dat een moslim aanstoot zou nemen aan het christelijk kerstgebeuren. Die bewering lijkt haast op een poging van ongelovigen om de eigen onverdraagzaamheid in de schoenen van een ander te schuiven. Ook al delen moslims het christelijk geloof niet, de meesten hebben meer respect voor een gelovige die zijn tradities in stand houdt, dan voor radicaal geseculariseerde geesten die elke vorm van zichtbare religiositeit menen te moeten bestrijden.

27 november – De post

De samenwerking tussen mens en machine moet zo zijn dat de mens nooit tolereert dat een machine faalt, maar de machine altijd tolerant is voor menselijk falen. Machines, zowel de software als de hardware, zijn producten van menselijke inventiviteit. Niet omgekeerd: mensen zijn geen producten van machines. Wanneer een machine niet voldoet, moet zij verbeterd worden tot zij precies doet wat zij volgens haar makers of gebruikers moet doen. Om praktische redenen kan het nodig zijn tijdelijk pragmatisch te berusten in defecten of tekorten, maar uiteindelijk moet het doel altijd zijn dat de machine uitvoert wat de mens wil dat zij doet. Omgekeerd hoeft dat niet. Mensen maken fouten. Een machine moet zo functioneren dat zij de gevolgen van de fouten wegneemt, en zeker niet verergert. Het verbeteren van het menselijk tekort kan beter aan de mens zelf overgelaten worden, dat is geen taak voor machines. Maar de gevolgen van menselijk falen moeten door de machine zoveel mogelijk onschadelijk worden gemaakt, zoals een veiligheidsgordel, een spellingscorrector of een GPS doet.

De Belgische post is een verregaand geautomatiseerd systeem dat draait als een grote en complexe machine die niet steeds beantwoordt aan het hier geformuleerde principe. Onlangs gaf ik op het postkantoor een pakketje af. Het huisnummer van de bestemmeling was mij niet bekend, maar ik twijfelde er niet aan dat de postbode het betreffende huis gemakkelijk zou vinden. De man voor wie het pakketje bestemd was, woonde in straat met weinig huizen, en woonde er al lang. Twee dagen later lag het pakketje echter terug bij afzender. De computer liet weten: adres onvolledig. Aflevering niet mogelijk.

Het voorval betekent niet veel. Alleen maar dit: als een machine niet in staat is een eenvoudig gevolg van een menselijke tekort te corrigeren, waar een welwillende persoon geen enkele moeite mee zou hebben, dan voldoet de machine niet. De incompetentie van de computer voor het werk waarvoor hij wordt ingezet, zou niet geduld mogen worden. Indien de mens tolereert dat de computer een gemakkelijk corrigeerbaar probleem niet kan oplossen waardoor de machine soms meer hindert dan helpt, accepteert hij dat de machine de mens om zijn tekorten straft en duldt hij de onbekwaamheid van de machine. Dat is een omkering van de verhouding die tussen mens en machine moet bestaan.

18 november – Terreur

Het is natuurlijk niet vanzelfsprekend hoe men gepast moet reageren op de gebeurtenissen van 13 november in Parijs. Maar de retoriek van president Hollande is bijna identiek aan die van de Amerikaanse president Bush na de aanslagen van 11 september 2001, en dat doet het ergste vrezen.

Wat men in geen geval uit het oog mag verliezen is dat de opkomst van ISIS een direct gevolg is van de inefficiënte, illegale en immorele oorlog die de Amerikanen in Irak voerden. Alle huidige Amerikaanse democratische presidentskandidaten, en zelfs de oud-premier van Groot-Brittannië Tony Blair die samen met Bush het initiatief tot de invasie van Irak nam, geven nu toe dat deze oorlog onterecht gevoerd werd. Waarop wacht men om Bush en Blair te vervolgen en voor het internationaal gerechtshof in Den Haag te dagen? Bush, Blair en hun beleidsverantwoordelijke medewerkers hebben met hun invasie-oorlog tienduizenden mensen het leven gekost, het land zelf in een uitzichtloze chaos gestort, en een haat tegen het Westen gezaaid die in geen eeuwen zal verdwijnen. Ze hebben toegestaan dat gevangenen werden gefolterd of standrechtelijk geëxecuteerd. Waarom gaan deze oorlogsmisdadigers vrijuit?

Nu moet men vrezen dat Hollande voor eenzelfde richting kiest. De bombardementen op Syrische doelwitten zijn al begonnen. Wat de Franse president evenmin begrijpt als zijn rampzalige Amerikaanse ambtsgenoot van weleer, is dat bombardementen meer terroristen kweken dan vernietigen. Wie dorpen, scholen, ziekenhuizen, bruiloftsfeesten en af en toe ook een militair bolwerk bombardeert kweekt haat en wraaklust die zich moeten ontladen in de aanslagen die we al gehad hebben en die nog zullen volgen.

Maar het is, zoals gezegd, niet vanzelfsprekend hoe dan wel gereageerd moet worden op de terreurdaden die nu in Europa plaatsvinden. ISIS wegbombarderen is een illusie. Als we het monster in Midden-Oosten trachten uit te roeien, verplaatst het zich naar Europa. Het bevindt zich trouwens niet op een geografische locatie, het schuilt en roert zich in de hoofden van de mensen. Alleen daar kunnen we het van antwoord dienen. Maar vóór dat mogelijk is, moeten politie en justitie de acute situaties ontmijnen.

14 november – Bart Staes

De actualiteit toont de onjuistheid aan van het standpunt van Bart Staes, europarlementslid, dat hij uiteenzet in een artikel in Knack onder de titel 'Wil De Wever van Europa een reservaat van bange blanke mannen en vrouwen maken?'. De gebeurtenissen maken duidelijk dat het wel degelijk rationeel en verstandig is om een zekere angst te hebben voor de toekomst. Men kan het een politicus niet kwalijk nemen, zoals Staes doet, dat hij de mensen waarschuwt.

Het stoort mij bovendien dat Staes in de eerste paragraaf van zijn artikel, conservatisme in één adem noemt met xenofobie en buitenlanderhaat, en het meteen bestempelt als het ‘lelijkste gelaat’ van de Europese leiders. Ik noem mezelf conservatief, omdat ik de traditionele waarden van de westerse cultuur waardeer en verdedig, en deze vaak verkies boven de vernieuwingen die progressieven willen invoeren. Ik vraag niet om het met mij eens te zijn, maar wel om respect te hebben voor dit standpunt. Een democratie steunt op een constructieve interactie tussen conservatieve en progressieve krachten in de samenleving. Beide zijn nodig en beide moeten kunnen rekenen op de tolerantie en het respect van de andersgezinden.

3 november – Kijkfile

“Er staat 5 km file in de richting van Brussel, en een kijkfile in de andere richting”, hoor ik de nieuwslezer op de radio meedelen. Wat is een kijkfile? Het woord spreekt voor zichzelf en van Dale bevestigt:  dat is een file die ontstaat doordat de automobilisten trager rijden om naar een ongeluk te kijken. Wat dus wil zeggen: ongezonde nieuwsgierigheid met bijkomende verkeersellende tot gevolg. Is dat de boodschap die de nieuwsredactie de luisteraar aan het verstand wil brengen met het gebruik van dat woord? Hoe terecht is het verwijt? Laat ons nagaan wat zich in werkelijkheid afspeelt.  Je rijdt over de autoweg en merkt plots in de verte blauwe zwaailichten. Het is niet duidelijk wat er aan de hand is, maar er moet iets gebeurd zijn. Automatisch vertraag je. Dat deed de automobilist vóór je ook. Overal flitsen de rode remlichten aan. Je vertraagt verder en zo reageert degene achter je ook (hopelijk). Een file vormt zich en stapvoets schuif je even later langs de plaats van het onheil dat zich blijkt voorgedaan te hebben op het andere baanvak in de tegengestelde richting. Wat heeft dit alles nu met ongezonde kijklust te maken?  De zogenaamde kijkfile is een onvermijdelijke consequentie van een noodzakelijke voorzichtigheid. Het past niet dit beschuldigende woord te gebruiken voor een correct gedrag van de weggebruiker.

21 oktober – Mannen en vrouwen

België heeft een “instituut voor de gelijkheid van vrouwen en mannen”, een federale overheidsinstelling die in 2002 werd opgericht. Men had even goed een instituut kunnen oprichten voor de afschaffing van de zwaartekracht. Mannen en vrouwen zijn vanzelfsprekend niet gelijk. De verschillen zijn ontstaan en gegroeid in de loop van de miljoenen jaren biologische evolutie waaruit de mensheid is voortgekomen.  Ze zijn anatomisch, fysiologisch, psychologisch en sociaal van aard, en hebben in de loop van de geschiedenis ook uitingen van culturele aard gekregen. Deze verschillen zijn van fundamentele betekenis voor het welzijn en de vitaliteit van de mensheid. Het is niet mogelijk ze wegens een momentele ideologische voorkeur te ontkennen. En het is gevaarlijk wanneer een staatsinstelling zich dit als taak stelt.
Men kan het bestaan en de naam van het instituut ook niet rechtvaardigen met de opmerking dat niet zozeer de gelijkheid van man en vrouw bedoeld wordt, maar de gelijkwaardigheid. Om te beginnen staat er ‘gelijkheid’ en niet ‘gelijkwaardigheid’ en woorden hebben hun betekenis. Ten tweede staat ook de gelijkwaardigheid van man en vrouw niet vast. Naar mijn mening is de waardigheid van de vrouw groter dan die van de man. Vrouwen staan dichter bij de realiteiten van het leven zoals geboorte, voeding, opvoeding en verzorging en zij vervullen in verband daarmee taken die waardevoller zijn dan wat eerder kenmerkend is voor de bezigheden van mannen. In situaties van gevaar of nood waar hulp geboden moet worden geven beschaafde mensen de voorrang aan vrouwen en kinderen. Dat is een oude en respectabele traditie, die berust op het besef dat mannen en vrouwen niet gelijk zijn, en ook niet gelijkwaardig.

(Een verdere uitwerking van deze gedachte verschijnt in Tertio van 4 november)

13 oktober – Zekerheid

Het is moeilijk om onbetwijfelbare kennis te hebben van om het even welke toestand of gebeurtenis, zowel als het gaat om historische als om actuele feiten. Althans ik kan me niet ontdoen van heel wat twijfel bij wat ik hoor en lees over wat zich in de wereld zou afspelen. Het enige wat ik met zekerheid weet, heeft geen betrekking op wat in werkelijkheid het geval is, maar op wat het geval zou moeten zijn. Hoe de dingen horen te zijn is me duidelijk; niet hoe ze zijn. Dat heeft alvast het voordeel dat helder voor ogen staat waarnaar gestreefd moet worden.

4 oktober – Elektrisch

Men wil auto’s laten rijden op elektrische energie. Dat kan een goed idee zijn, maar de elektrische energie moet geproduceerd worden en het is nodig eens naar de cijfers te kijken (wat in de kranten zelden gebeurt en op de televisie nooit). Een elektrische auto verbruikt een energie van ongeveer 20 kWh/100 km (voor een niet te zwaar model). Als een gemiddelde afstand die een personenwagen per jaar aflegt, kunnen we 20.000 km rekenen. Op die manier verbruikt een elektrische wagen per jaar gemiddeld ongeveer 4000 kWh, of 1,4 x 1010 J.

Een grote kerncentrale (zoals Doel 3 en 4) heeft een vermogen van 1000 MW. Dat levert een totaal energiebedrag op van 3,2 x 1016 J per jaar. Genoeg voor 2,3 miljoen elektrische auto’s.

Een grote windturbine heeft een vermogen van 1 MW (als het waait) en levert jaarlijks dus 3,2 x 1013 J, waarmee 2300 elektrische auto’s kunnen rondrijden.

Het voertuigenpark van België telt in 2015 ruim 5,6 miljoen personenwagens en 770 000 vrachtwagens (statistieken van de Belgische overheid). Stel dat we alleen de personenwagens elektrisch willen aandrijven, en voorlopig slechts de helft daarvan, dan zou daarvoor jaarlijks 3,9 x 1016 joule nodig zijn. Daarvoor zou één bijkomende kerncentrale niet volstaan. Of men moet 1200 extra windturbines plaatsen, dat zijn er twee in elke gemeente van het land. Zijn we bereid die prijs te betalen?

2 oktober – Vluchtelingen

Ik hoorde een Vlaams politicus zeggen: “de vluchtelingen die hier binnenkomen moeten zich integreren in onze samenleving”. Daar begrijp ik niets van. Vluchtelingen zijn mensen die in eigen land in nood verkeren en naar ons komen om hulp en bescherming. Deze mensen moeten we helpen, zo lang als nodig, zonder daar voorwaarden aan te verbinden. Ze hoeven zich niet aan te passen aan onze levenswijze die voor hen vaak erg ongewoon of zelfs onverdraaglijk kan zijn. Zelf verlangen vluchtelingen niets liever dan zo vlug mogelijk naar eigen land terug te keren. Zodra de toestand daar opgeklaard is, kunnen ze weer naar huis. Indien deze mensen hier echter willen blijven, om welke reden ook, ontstaat een andere toestand. Dan zijn het geen vluchtelingen, maar immigranten. Aan immigratie zijn vanzelfsprekend voorwaarden verbonden. Het is normaal en ook juist dat van immigranten geëist wordt dat ze zich integreren in de maatschappij. Het is ook normaal dat aan immigratie quota verbonden zijn. Iedereen mag aankloppen, maar niet iedereen kan binnengelaten worden.

30 september – Synode

Binnen enkele dagen begin in Rome de synode over het gezin. Men moet zich afvragen waarom de Kerk zich bezighoudt met deze problematiek. Het gezin is een fundamenteel en onvervangbaar onderdeel van de samenleving, maar de vraag hoe het moet worden samengesteld maakt geen deel uit van de christelijke leer. Heeft Christus zich daarover uitgesproken? Het valt op hoe in de westerse wereld conversaties over Kerk en religie vrijwel altijd betrekking hebben op structuren, regels, benoemingen, rechten en andere aangelegenheden die niets te maken hebben met het wezen van het christendom. In een tijd waarin deze religie voor zoveel mensen haar betekenis verliest, zouden de gesprekken over de inhoud ervan moeten gaan. Er zijn vragen waarop een antwoord gegeven moet worden dat het christendom waarachtig zou kunnen doen evolueren (niet noodzakelijk ‘moderniseren’). Laat mij twee voorbeelden geven. Er zijn er veel meer. Ze zijn interessanter en belangrijker dan de vraag of echtgescheidenen de communie mogen ontvangen.

  1. Hoe moeten christenen omgaan met Bijbelteksten die in strijd zijn met de christelijke waarden van mildheid en barmhartigheid? Het Oude Testament wemelt van passages waarin Jahweh wreed en genadeloos is, en waarin aartsvaders zich schuldig maken aan gewelddadig, lafhartig of promiscue gedrag, wat Jahweh niet belet met hen een verbond te sluiten. Hoe moet een christen omgaan met teksten die in al hun weerzinwekkendheid toch als ‘woord van God’ worden voorgesteld?

  2. Kan het christelijke geloof aan betekenis winnen door de figuur van Maria, de Moeder van God, meer centraal te plaatsen in de devotie, de liturgie en de theologie? Het feminisme dat nu opgang maakt in de Kerk is slechts een strijd om rechten en erkenningen en als zodanig een zuiver seculiere, tijdsgebonden aangelegenheid. Een religieus feminisme zou zich moeten richten op de verering van het specifiek vrouwelijke in het wezen van het goddelijke, zoals in de persoon van Maria gerealiseerd is. Zo zou het een verrijking van het geloof kunnen zijn indien het feest van Maria-tenhemelopneming met meer nadruk en luister gevierd zou worden als het feest van de vergoddelijking van de vrouw naar ziel en lichaam.

27 september – Onderwijs

Het hele onderwijssysteem wordt gedirigeerd, geprogrammeerd en gecontroleerd door een almachtig bureaucratisch overheidsapparaat dat met verpletterende kracht zijn instructies oplegt en alle details regelt. Voor improvisatie of spontane inspiratie van de leerkracht is geen plaats in het rooster voorzien. Het zal wel waar zijn dat op deze manier de slechtste leerkrachten uit het systeem geweerd worden, maar de beste ongetwijfeld ook. Bekwame leerkrachten stikken in een dergelijk systeem en hebben geen andere keuze dan weg te gaan.

26 september – Mysterie

Met het vorderen van de jaren ga ik steeds minder van Mozart houden en steeds meer van Schubert. Ik weet niet waarom. Misschien is het omdat een al lang sluimerend gevoel doordringt dat Mozart komedie speelt, hoe mooi ook, en Schubert waarachtig is. Of begrijp ik alleen maar de ene steeds minder en de andere steeds beter?

20 september – Klimaat

Een ernstig debat over de klimaatproblematiek kan in de Vlaamse media niet meer gevoerd worden. Hoe evolueert het klimaat? Het antwoord op de vraag zou door een zuiver wetenschappelijk onderzoek gegeven moeten worden, maar wordt steeds nadrukkelijker bepaald door een ideologisch geïnspireerde opvatting die geen andere mening duldt dan de enige ‘correcte’. De obligate opvatting is dat de mens schuldig is aan een klimaatverstoring met rampzalige ecologische en economische gevolgen van ongekende omvang. Wie kritische bedenkingen maakt bij de voorspelde doemscenario’s wordt een onverantwoordelijke ‘ontkenner’ genoemd die feiten waarover een wetenschappelijke consensus bestaat, miskent.  Wat daarbij over het hoofd gezien wordt, is dat wetenschap niet op consensus steunt, maar op discussie, en dat over een zo complex probleem nooit eensgezindheid zou kunnen bestaan. Elk antwoord op de vraag hoe het klimaat evolueert moet noodzakelijk een voorwaardelijk zijn en rekening houden met tegenargumenten.

Ziehier enkele tegenargumenten, overwegingen die in de media niet aan bod komen.

  1. Alle onrust met betrekking tot het klimaat steunt op voorspellingen, niet op de heersende toestand. De voorspellingen worden gemaakt op basis van computermodellen. Computersimulaties van een zo complex systeem als de aardse atmosfeer zijn echter zo goed als waardeloos. De atmosfeer is een onstabiel systeem, hypergevoelig voor fluctuaties, waarbij elke kleinste verstoring doorslaggevend kan zijn, wat het gedrag van het systeem inherent onvoorspelbaar maakt. Fysici zijn vertrouwd met het feit dat complexe systemen waarin een groot aantal gekoppelde niet-lineaire processen optreden, zich onvoorspelbaar gedragen.

  2. Een globale temperatuurstijging van ongeveer 0.6°C in de loop van de twintigste eeuw is effectief vastgesteld. Ook de zeespiegel stijgt. Dat doet ze al eeuwen. De temperatuur op aarde stijgt (met grillige ups en downs) sinds het einde van het vorige ijstijd. Het klimaat op aarde verandert inderdaad, want het verandert altijd.

  3. Temperatuurcurven die zich over decennia uitstrekken moeten voorzichtig geïnterpreteerd worden. Ze meten vaak slechts een lokaal, veranderend microklimaat, niet een planetaire temperatuursverandering. Ukkel bijvoorbeeld bevond zich in de 19e eeuw een eind buiten Brussel en ligt momenteel binnen de agglomeratie, met een aanzienlijk warmer microklimaat dan dat van het platteland. Het is zeer moeilijk daarvoor betrouwbaar te corrigeren.

  4. Het poolijs smelt, gletsjers krimpen. Dat hoeft niet te verbazen of te verontrusten. Waarom zou een ijsvrije poolzee of bergvallei minder normaal zijn dan een met ijs bedekte? Het klimaat verandert altijd, en zo ook de toestand op het aardoppervlak.

  5. De vele paniekgeluiden over 'extreem weer' (storm, regen, droogte, ...) houden geen rekening met het feit dat we nu berichten ontvangen afkomstig uit elk deel van de aarde, hetgeen amper enkele jaren geleden veel minder het geval was. Een orkaan in de Golf van Mexico of in Taiwan komt nu in het nieuws, wat vroeger niet het geval was. Dat wekt de indruk dat veel meer orkanen voorkomen dan vroeger. Ook met betrekking tot het weer in eigen land bestaat veel te snel de neiging een weertoestand ‘extreem’ te noemen. Tien centimeter sneeuw in maart of een verregende zomer volstaan voor de media (en zelfs het KMI) om van extreem weer te gewagen. Men mag niet vergeten dat niet alleen een weerstoestand die overeenstemt met het gemiddelde normaal is, maar dat ook de schommelingen rond het gemiddelde normaal zijn.

  6. Een stijging van het CO2-gehalte sinds het bet begin van de negentiende eeuw (van ongeveer 0.02 naar 0.04 %) is een onbetwistbaar feit. Of dit een effect heeft op de temperatuur van de aarde is minder zeker. CO2 is een broeikasgas, maar het broeikaseffect van de aardse dampkring wordt hoofdzakelijk bepaald door de (zeer variabele) hoeveelheid waterdamp in de lucht. In elk geval is het toch gewenst de uitstoot van CO2 te verminderen, al was het maar omdat we toch ook de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen moeten verminderen.

  7. Tenslotte moet erop gewezen worden dat de journalisten die voortdurend alarm slaan het debat vervalsen. Om het even welke verandering die plaatsvindt op aarde, vatten zij op als bevestiging van de stelling dat de mens het klimaat verstoort. Is de zomer extra warm en droog, dan is dit vanzelfsprekend een gevolg van de opwarming van de aarde. Krijgen we een natte zomer dan zal ook dat opgevat worden als een gevolg van de opwarming van de aarde. Waait het harder of waait ongewoon weinig, telkens komt het door de klimaatverandering. Zijn er meer rupsen in het voorjaar of zijn er minder dan normaal, lijdt de economie onder inflatie of juist onder deflatie, stijgt de spanning in het Midden-Oosten of stijgt ze in Oekraïne, wat er ook gebeurt op aarde, is een gevolg van de opwarming van de aarde. Aan bewijzen dat de aarde opwarmt zal voor deze journalisten in de toekomst dan ook geen tekort te bestaan.


 

12 september – New Horizons

Pluto, ruwe, troosteloze verlatenheid, zwak verlicht door een verre zon, complexer en mooier dan ooit.

7 september – Pluto

Het is alweer bijna twee maanden geleden dat de ‘New Horizons’ langs Pluto scheerde. De dagen na de ontmoeting seinde het toestel enkele foto’s in betrekkelijke lage resolutie door van de planeet en zijn maan, spectaculaire opnamen die voor het eerst een beeld gaven van deze ijskoude, exotische werelden. Daarna werd het enkele weken stil. Honderden hoge-resolutiefoto’s en meetgegevens bevinden zich nog in de geheugens aan boord van het toestel. De eerste opgave na de ontmoeting met Pluto en Charon bestond erin verder metingen te verrichten van de zonnewind en stofdeeltjes in de interplanetaire ruimte. Maar nu begint dan eindelijk het doorseinen van de ingewonnen informatie: 8 gigabytes die naar de 5 miljard kilometer verwijderde aarde gestuurd moeten worden. Het zal een jaar duren voor de oogst helemaal binnen is. Meer dan tien jaar zullen verstreken zijn sinds de ‘New Horizons’ van de aarde vertrokken is. Vreemd, hoeveel er ondertussen op aarde veranderd is.

4 september – Onderwijs

Het nieuwe schooljaar begint en in een gesprek met leerkrachten van het Algemeen Secundair Onderwijs verneem ik wat vandaag onder dwang van de overheid realiteit is in het Vlaams onderwijs. Zo bijvoorbeeld dit. Bij een schriftelijke toets voor het vak fysica mag de leerkracht voor fouten tegen de Nederlandse taal geen punten aftrekken. Een leraar die een dt-fout aanrekende, werd door de inspectie berispt (de leraar, niet de leerling). En ook nog dit. In het vak Nederlands mag vóór het vierde jaar geen grammatica worden gegeven. Het is niet toegelaten een leerling eerder bij te brengen wat het verschil is tussen een onderwerp en een lijdend voorwerp. Het werd mij allemaal verteld met een schouderophalen dat duidelijk maakte dat er geen andere mogelijkheid meer is dan de opgelegde regels te volgen. Maar ik sta als aan de grond genageld. Van welk onverantwoorde lieden komen dergelijke absurde regels? Wat zet de overheid ertoe aan om de kwaliteit van het onderwijs opzettelijk te verlagen en het niet nodig te vinden dat jonge mensen leren zich in hun eigen taal bekwaam uit te drukken? En waarom moest de kennis van het Frans zo dramatisch achteruitgaan? En waarom wordt er geen Duits meer gegeven? Wat mij betreft zou ik, als oud-leraar fysica, de inspecteur die mij berispt omdat ik wil dat een leerling weet dat hout niet ‘brand’ maar brandt’, verzoeken onmiddellijk op te hoepelen en zich aan een eigen gewetensonderzoek te onderwerpen.

31 augustus – Nachtmerrie

Wat sommigen veel te lang de ‘Arabische lente’ bleven noemen, is in werkelijkheid de ergste nachtmerrie sinds de Tweede Wereldoorlog. Het is waar dat enkele landen in Noord-Afrika en het Midden-Oosten onder de plak lagen van een onplezierige dictator, maar om die te verdrijven moesten honderdduizenden mensen het leven laten en spoelt nu een golf van IS-barbaarsheid over het hele gebied. Van democratisering is geen sprake meer. Een terugkeer naar enige stabiliteit lijkt ondertussen al een onwezenlijke droom. De westerse geallieerden hebben het probleem alleen verergerd. Bombardementen vanuit de lucht kunnen een golf van haat en geweld die zich over de landen verspreidt, niet tegenhouden. Integendeel, met elke terrorist die valt, staan er tien op die hem zullen wreken.

27 augustus – Vluchtelingen

Europa heeft immigratie nodig om demografisch stand te houden en om zich cultureel te ontwikkelen. De vluchtelingen die momenteel Europa binnenstromen moeten in onze samenleving opgenomen worden om humanitaire redenen, en ook omdat zij op lange termijn de Oude Wereld een kans op heropleving kunnen geven. Dat neemt niet weg dat meer begrip opgebracht kan worden voor de reacties van mensen die het moeilijk hebben met de sociale wrijvingen en culturele schokken die de massale immigratiegolf met zich meebrengt. Het is onjuist iedereen die bezwaar heeft tegen de gang van zaken te beschuldigen van racisme of rechts extremisme.

27 augustus – Conflict

Wetenschap en religie kunnen met elkaar in conflict treden, niet doordat ze onverenigbare uitspraken zouden doen over de het ontstaan of de opbouw van de wereld waarin we leven, zoals vaak wordt beweerd, maar doordat ze de wereld, het leven en de dood op verschillende wijze waarderen en betekenis geven. Het conflict tussen Galilei en de paus in de 17e eeuw was geen conflict tussen geloof en wetenschap, maar een ruzie tussen autoriteiten over een wetenschappelijke aangelegenheid, de structuur van het zonnestelsel. De huidige discussie tussen creationisten en atheïsten over de evolutietheorie is evenmin een conflict tussen geloof en wetenschap, maar een steriele woordentwist over de interpretatie van biologische en geologische feiten. Een waarachtig conflict tussen geloof en wetenschap is nochtans mogelijk. Het doet zich de dag van vandaag voor in Hawaii.

Op de Mauna Kea berg van het eiland Hawaii staat een groep telescopen voor geavanceerd astronomisch onderzoek. Daaronder ook de dubbele Keck-telescoop, die met zijn twee 10-meter spiegels de grootste ter wereld is. Ondertussen zijn plannen gemaakt voor een nog kolossaler instrument: een gigant met een spiegel van 30 meter, waarmee het mogelijk moet zijn de vroegste stadia in de evolutie van de kosmos te bestuderen.

Maar er is protest. Voor inheemse Hawaiianen is de Mauna Kea een heilige berg. Hun voorouders liggen er begraven. Er staan altaren en gedenktekens voor de goden. De berg heeft de betekenis van een navelstreng tussen hemel en aarde. De installatie van deze observatoria, met de gebouwen, de wegen en de infrastructuur die nodig is voor onderhoud en gebruik ervan, schendt het oorspronkelijke landschap en profaneert deze plaats. Voor wetenschappers is de top van de 4000 meter hoge berg met zijn droge en transparante lucht een ideale plaats voor astronomische waarnemingen. Zij vinden de bezwaren van de Hawaiianen misplaatst en irrationeel. Gesprekken zijn aan de gang tussen beide partijen, maar leiden tot niets. Het wederzijds onbegrip tussen degenen voor wie een plaats een sacrale waarde kan hebben die nooit geschonden mag worden, en de anderen voor wie de werkelijkheid een neutraal gegeven is dat begrepen moet worden door waarneming en rationeel onderzoek, lijkt onoverbrugbaar. Gerechtelijke procedures zijn ingezet en verhinderen voorlopig dat begonnen kan worden met de bouw van de 30-m telescoop.

Een conflict tussen religie en wetenschap is niet een tegenstelling die voortvloeit uit een verschil van mening over feiten, maar het gevolg van een verschil van gevoel met betrekking tot waarden. Wie geen sacrale waarden aanvoelt of het absoluut karakter ervan niet erkent, begrijpt de religieuze mens niet. Wie niet aanneemt dat de wereld een contingent gegeven is dat door waarneming en onderzoek blootgelegd, uitgelegd en beheerst moet worden, voelt zich onbegrepen door de wetenschappelijke onderzoeker. Het conflict is dan een realiteit.

26 augustus – Boekhandels

Er moet iets mis zijn met een boekhandel waar een boekenliefhebber slechts met tegenzin binnengaat. Ik hou van boeken, ik lees veel boeken, ik koop veel boeken maar, op een enkele uitzondering na, slaat mijn humeur om als ik een van die panden binnenstap die in Vlaanderen voor boekwinkel doorgaan. Het ruikt er niet naar boeken, het interieur nodigt niet uit tot lezen, het loont niet de moeite er naar een interessant boek te zoeken. Wat de bezoeker aantreft zijn schappen vol kookadvies, lifestyle gekakel, reisgidsen, opgeleukte weetjes uit de wereld van de wetenschap, geklets van babbelende BV’s, en veel, veel meer van hetzelfde. Maar de kans daartussen een Hölderlin of  Eddington te ontdekken is vrijwel onbestaand. Nog nooit vond ik in een Vlaamse boekhandel een werk van Georges Lemaître, de Belgische kosmoloog die de expansie van het heelal ontdekte, of van de Griekse filosoof Proclus, die de Timaeus van Plato becommentarieerde.

Wie zich verdiept in een onderwerp dat de geest deugd doet of het begrip vermeerdert van de mysterieuze wereld waarin we lezen, kent de intellectuele voldoening die een dergelijke studie bezorgt, maar ook de frustratie van een bezoek aan de boekenwinkel. Om het even waarop de denkende geest zich toelegt, of het nu entomologie is, Hongaarse letterkunde, de triniteitstheologie, thermodynamica, de filosofie van Nicolas van Cusa, of wat ook, hij kan zich de moeite van een verplaatsing naar de boekhandel besparen. Heel de literatuur, filosofie en wetenschap van voorbije eeuwen moet er wijken voor het schrijfwerk dat het voorbije half jaar verscheen en dat het volgende half jaar alweer vergeten zal zijn.

Toch is het niet moeilijk een Lemaître of Proclus of Nicolas van Cusa te vinden. Even aanklikken bij Amazon.com en een week later ligt het boek thuis. Het internetbedrijf levert alles waar de boekenliefhebber van droomt: oude en recente exemplaren, populaire en gespecialiseerde werken, rariteiten, bibliofiele uitgaven, antiquarische werken en ook bestsellers. Het e-bedrijf verkoopt ondertussen ook andere goederen dan boeken, maar begon als niet meer dan een boekenverkoopplaats op het internet. Het aanbod sloeg aan en het bedrijf realiseerde een van de grootste commerciële successen van het voorbije decennium. Er is veel vraag naar boeken, een onstilbare honger naar de gedachten en gesprekken van de mensheid die voor altijd tussen de bladzijden bewaard liggen. Maar de boekenliefhebber koopt voortaan zijn boeken via de computer thuis. In de boekhandel wordt hij een zeldzame verschijning.

6 augustus 2015 – Schuld

Griekenland kan zijn schulden niet terugbetalen. Het land in nood wordt nu geholpen door nieuwe leningen waardoor een faillissement en financiële chaos afgewend zijn, zo lijkt het. In werkelijkheid is de schuld door alweer een lening natuurlijk alleen maar toegenomen. Een land dat leeft op schuld, schuift zijn problemen naar de toekomst. De huidige generatie laat de volgende betalen voor het spilzuchtige leven dat ze geleid heeft. Het probleem beperkt zich niet tot Griekenland. De meeste Europese landen, België voorop, hebben een nationale schuld die onverantwoord hoog is. De nu levende Belgen hebben het geld al uitgegeven dat de Belgen die nog geboren moeten worden, zullen moeten verdienen. Zo wordt een financiële schuld ook een morele schuld.

22 juli 2015 – Pluto

In 1930 ontdekt. In 1978 bleek dat ze met hun tweeën zijn: Pluto en Charon. Deze maand werd de dubbel-wereld voor het eerst van nabij bekeken: twee onbetreden continenten met ruwe bergen, gletsjers en uitgestrekte ijsvlakten. De 'New Horizons' heeft gedetailleerde waarnemingen verricht en de resultaten in zijn geheugen opgeslagen. Het toestel verlaat nu het zonnestelsel  en trekt de interstellaire ruimte in. Elke dag worden foto's naar de aarde geseind, 5 miljard kilometer ver weg. De beelden tonen ruwe landschappen in  hun oorspronkelijke, ongerepte pracht, flauw verlicht door de zon die zelf niet meer is dan een stip aan de hemel. De Vlaamse pers besteedt nauwelijks aandacht aan wat er gebeurt, daar aan de buitenkant van het zonnestelsel. Hier krijgen we fuiven en festivals opgediend.