Thema's en korte samenvattingen

 Religie
 Wetenschap

God en het gesteente
Waarover religie en wetenschap spreken en zwijgen

Tussen de wetenschap en de religie is de verstandhouding vaak moeilijk. De hedendaagse geseculariseerde samenleving toont meer vertrouwen in de rationele wetenschap dan in het religieuze geloof. Maar wat weet de wetenschapper? En wat gelooft de gelovige? De ene spreekt over de fysische werkelijkheid, over het 'gesteente', de andere over een goddelijke werkelijkheid, over 'God'. Maar wat is een steen? En wat verstaan we onder God? Beide zijn mysterieus. De wetenschap spreekt over de verschijnselen en hun oorsprong, de religie over de uiteindelijke bestemming van het bestaan. Wetenschappelijke kennis steunt op waarneming van verschijnselen, het religieus geloof op een fundamenteel vertrouwen in het bestaan.

Tijd en eeuwigheid

Alles wat gebeurt, speelt zich af in de tijd. Maar wat is tijd? En wat verstaan we onder eeuwigheid? De oude Griekse filosofen Parmenides en Herakleitos gaven antwoorden die, hoe tegenstrijdig ook, nog altijd grondgedachten zijn van de moderne fysica. Augustinus dacht na over de tijd, en Newton stelde een bruikbare definitie voor, al zou Einstein daarvan de onhoudbaarheid vaststellen. Het zou pas de thermodynamica van de negentiende eeuw zijn die zich rekenschap gaf van de onomkeerbaarheid van de tijd. Wellicht is het eerder te begrijpen wat eeuwigheid betekent dan wat tijdelijkheid is. Eeuwigheid verwijst naar een volkomenheid van bestaan, terwijl de tijd een aspect is van een slechts gedeeltelijk gerealiseerd bestaan. Het vraagstuk van tijd en eeuwigheid wordt besproken zoals behandeld in het boek Tot Bestaan Bestemd.

Ethische relevantie van natuurwetenschappelijke kennis

Wetenschap ontneemt ons de onschuldige gemoedsrust van de onwetendheid. En toch wordt wetenschappelijke kennis hoog gewaardeerd. Kennis is een noodzakelijke voorwaarde voor het verbeteren van deze erg verbeterbare wereld. Maar levert de rationele, positivistische natuurwetenschap de kennis op die nodig is om een humane, op morele beginselen gebaseerde samenleving te realiseren? Uit een onderzoek van de aard en de methoden van de wetenschap volgt dat wetenschappelijke kennis zelf geen bron van ethisch inzicht kan zijn. Morele waarden, zoals goed en kwaad, maken geen deel uit van het wetenschappelijke denken. Ethische principes vloeien voort uit andere bronnen. Wetenschap levert slechts de kennis en de bekwaamheid op die nodig zijn om ethische idealen te realiseren.

Hoe het heelal een kosmos werd

Geschiedenis van de idee van de wereld als een geordend systeem en van de opvattingen over de aard van deze orde. Of: hoe het Griekse woord 'kosmos' zijn moderne betekenis kreeg. Worden besproken: de pythagoreeërs, voor wie de kosmische orde die van de getallen is; de latere Griekse kosmologen voor wie de kosmische orde van geometrische aard was; Kepler, die afrekende met het oude denken maar teleurgesteld was in wat hem een onvolmaakt heelal leek; en Newton die stelde dat de kosmische orde die van een perfecte wetmatigheid is. In de twintigste eeuw zou dan het newtoniaanse denken weer aangetast worden. In de quantummechanica verliezen de begrippen wetmatigheid en oorzakelijkheid hun oorspronkelijke betekenis. Tegelijk zou Einstein met zijn algemene relativiteitstheorie het oude Griekse ideaal van een geometrische orde herontdekken. De geschiedenis van de westerse kosmologie is het verhaal van een aanhoudende schommeling tussen euforie en teleurstelling.

Weg uit de leegte

De hedendaagse geseculariseerde Europese samenleving heeft de band met haar traditionele religie grotendeels losgelaten. We leven in een religieus vacuüm. Wat mist een cultuur wanneer zij een religie mist? Wat is een religie? Hoewel de betekenissen die aan het woord gegeven kunnen worden heel uiteenlopend zijn, houdt een religie altijd een verwijzing in naar een werkelijkheid van een meer absolute en volkomen aard dan de alledaagse. Religie is, met de woorden van de Duitse theoloog Schleiermacher, 'het schouwen van het oneindige vanuit het eindige'. Als zodanig biedt de religie de mens een perspectief dat buiten zijn eigen beperktheid reikt. Daardoor legt religie een zin in het bestaan. Om die reden kan een beschaving niet zonder religie. Elke humane samenleving steunt zowel op rationeel denken als op religieus geloven.

Waar orde heerst, is de chaos nooit ver weg

Het gedrag van complexe systemen lijkt soms in strijd met de tweede wet van de thermodynamica, de wet van de toename van entropie, die doet verwachten dat de wanorde spontaan moet toenemen. Sommige systemen, zoals de levende wezens, ordenen zich echter spontaan. De tegenstrijdigheid verdwijnt als men rekening houdt met de interacties van het complexe systeem met zijn omgeving: de geproduceerde entropie wordt afgevoerd naar de omgeving. Maar dan nog is het merkwaardige zelf-organizerende gedrag niet evident. De paradox is dat entropieproductie in bepaalde omstandigheden leidt tot meer orde, althans locaal. Het gedrag van deze 'dissipatieve structuren' is verrassend en onberekenbaar als gevolg van intrinsieke instabiliteiten. Daardoor balanceren ze voortdurend op de rand van orde en chaos. Maar daardoor ook zijn ze in staat zichzelf te sturen en een efficiënte orde op te bouwen.

Leven is spelen met vuur

De ecologische problematiek doet de vraag opkomen hoe het komt dat een levensvorm op aarde een bedreiging kan vormen voor al het leven op deze planeet. Waarom keert het leven zich tegen zichzelf? Wat is leven? Komt het ook buiten de aarde voor? Venus, de aarde en Mars zijn planeten met veel grote overeenkomsten, maar een opvallend verschil tussen de aarde en haar beide buurplaneten is de toestand van de atmosfeer hier. De aardse atmosfeer verkeert niet in chemisch evenwicht. De atmosferen van Venus en Mars zijn daarentegen 'normaal'. Op aarde trekt het leven het hele milieu permanent uit evenwicht. Leven is zelf een toestand van een extreem niet-evenwicht. Daardoor vormt het leven altijd een gevaar voor zichzelf, het 'speelt met vuur'. Maar daardoor is het ook in staat tot deze wonderlijke gedragingen die de planten, dieren en mensen vertonen. Het menselijke leven verschilt van het dierlijke doordat het niet alleen chemische evenwichten verbreekt, maar ook biologische. De mens distantieert zich van de gevestigde biologische en ecolgische verbanden op aarde.

Muziek als verschijnsel

Muziek is een kunstvorm die als grondstof alleen de tijd heeft. Muziek verdeelt de tijd in intervallen: frequenties, ritmes, vibrato's. Muziek is een architectuur van de tijd. Maar waarom spreekt zij zo sterk het gemoed aan? Het is bekend dat tussen klanken die harmonisch samengaan bepaalde mathematische verhoudingen bestaan. Dat maakt muziek die mooi is, ook interessant. Er heeft altijd een band bestaan tussen muziek en wiskunde, en ook tussen muziek en natuurkunde. De wetenschap leert dat er overal in de natuur muziek klinkt: harmonische frequenties in de atomen, in de sterren en tijdens de gongslag waarmee het heelal een aanvang nam. Alles wat leeft, is geboren uit muziek.